लाङटाङ लिरुङको हिमचट्टानी पहिरो ड्रोन भिडिओमा कैद

२६ अगस्टको बिहान लाङटाङ लिरुङको उत्तरी भित्तामा भएको हिमचट्टानी पहिरोको घटनाक्रम चिनियाँ अनुसन्धानकर्ताहरूको ड्रोन भिडिओ र तस्बिरमा कैद भएको छ। यसअघि गत साताको हिमालयी बाढी प्रकोपको प्रारम्भिक विश्लेषण रिमोट सेन्सिङ उपग्रहका तस्बिरमा आधारित थियो। नयाँ भिडिओले उत्तरी भित्तामा त्यस दिन के–कस्तो घटनाक्रम भयो भन्ने संकेत दिएको छ।

नेपालमा यस प्रकोपबाट बाँचेका र घरबारविहीन भएका करिब एक लाख मानिसको खोज, उद्धार र पुनर्स्थापना अहिले सबैभन्दा प्राथमिकतामा छ। शनिबार साँझसम्म ६७५ शव भेटिएका छन् र २,४९८ जना बेपत्ता सूचीमा छन्। चिनियाँ पक्षमा थप करिब ५०० जना बेपत्ता छन्, जसमध्ये धेरै विदेशी नागरिक समेत रहेका छन्। भग्नावशेष र जलविद्युत् सुरुङभित्र फसेकाहरूको उद्धारका लागि समय क्रमशः सकिँदै गएको छ। नेपाल सरकारले गरेको प्रयासका बावजुद प्रकोपको मात्रा अत्यन्त ठूलो भएकाले भारत, चीन र कोरियाबाट थप विशेषज्ञ उद्धार टोली आइसकेका छन्।

ड्रोन भिडिओमा घटनाक्रम कैद

चीनको एउटा हिमाली रडार स्टेसनमा रहेका ड्रोन सञ्चालकले नदीपारि नेपालतर्फको हिमालको दृश्य खिचिरहेका थिए। दक्षिणतर्फ लाङटाङ लिरुङ (७,२३४ मिटर) र किम्शुम (६,७८१ मिटर) चुचुराहरू देखिने लगभग बादलरहित बिहानीमा अचानक पहाडबाट सेतो धार बग्दै आयो र ल्हेन्दे खोला उपत्यकामा खैरो धुलोको बादल उठ्दै गएको दृश्य उनको क्यामेरामा कैद भयो। यो संयोगवश रेकर्ड भएको भिडिओ नै अहिले घटनाक्रम बुझ्ने मुख्य आधार बनेको छ।

यो दृश्यलाई सन् २०१२ मा पोखरा नजिकै सेती नदीमा आएको बाढीसँग तुलना गरिएको छ। त्यतिबेला दर्शनीय उडानका विमानको पखेटामा रहेको गोप्रो क्यामेराले अन्नपूर्ण चौथीको चुचुरोबाट खसेको चट्टानको भिडिओ अचानक कैद गरेको थियो, जसको कारणले तल ७९ जनाको मृत्यु भएको थियो।

चिनियाँ अनुसन्धानकर्ताहरूले खिचेका ड्रोन भिडिओ र तस्बिरहरूले लाङटाङ लिरुङको चुचुरोमुनिको हिउँको मैदानको अन्त्यमा रहेको झुण्डिएको हिमनदीसहितको चट्टानी भित्ता भासिएको पुष्टि गरेको छ। यसले पहिले हिमनदीकै बरफ भासिएको हुनसक्ने सिद्धान्तलाई चुनौती दिँदै चट्टानकै सतह नै भत्किएर माथिको बरफ पनि तल खसेको देखाएको छ।

करिब ५० करोड टन चट्टान र बरफ उत्तरी भित्ताको फेदतर्फ १,५०० मिटर तल झरेको छ। झर्दै गर्दा उत्पन्न भएको गतिज ऊर्जा, घर्षण र बलले ती पदार्थलाई पिसेर पगाल्यो, जसले गर्दा अझ १,००० मिटर तल रहेको ल्हेन्दे खोलाको मनसुनले बढेको पानीमा थप बहाव सिर्जना भयो। यसलाई हिमनदीको पहिरोभन्दा पहाड नै भासिएको घटनाका रूपमा हेरिएको छ।

यसअघि पनि यस्ता घटना भएका थिए। सन् २०१२ मा अन्नपूर्ण चौथी, सन् २०१७ मा मकालु नजिकको सल्दिम पिक भासिएका थिए। सन् २०१५ मा भूकम्पले उत्प्रेरित हिमचट्टानी पहिरोले लाङटाङ गाउँ नै पुरिएको थियो, जसमा करिब ३०० जनाको मृत्यु भएको थियो।

चट्टान किन भासियो?

वैज्ञानिकहरूले अहिले लाङटाङको उत्तरी भित्ताको चट्टान किन फाट्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोजिरहेका छन्। हिमालय संसारकै सबैभन्दा कान्छो र अग्लो पर्वत शृंखला हो, जुन भूकम्पीय दृष्टिले सक्रिय र कमजोर छ। यो समतापीय सन्तुलनमा पनि छैन। त्यसैले टेक्टोनिक उत्थानले गुरुत्वाकर्षणलाई उछिन्ने क्रममा चुचुराहरू माथिबाट भारी बन्दै गएका छन्।

यस प्रक्रियालाई ग्लोबल वार्मिङले थप सहयोग गरेको हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ। तापक्रम बढ्दा पर्माफ्रस्ट पग्लिन्छ, जसले अहिलेसम्म चट्टानका सतहलाई गहिरो जमेको अवस्थामा राखेको थियो। जमेको पानीले चट्टानका टुक्राहरूलाई जोड्ने काम गर्छ, त्यही नै सकिँदा ती टुक्राहरू अलग हुन सजिलो हुन्छ।

साढे १५ हजार वर्षअघि अन्तिम हिमयुग सकिएदेखि र सानो हिमयुग सकिएको ६०० वर्षदेखि हिमाली हिमनदीहरू पछि हट्ने प्राकृतिक क्रम छ। जलवायु परिवर्तनले यस पग्लने प्रक्रियालाई थप तीव्र बनाएको छ। लाङटाङको उत्तरी भित्तामा पनि हिम खण्ड माथि सरेको छ र चट्टानी भित्ता खुला भएको छ। यस वर्षको गर्मीमा ट्रान्स–हिमालय क्षेत्र दशककै सबैभन्दा तातो रहेको छ। तातो हुँदा कमजोर चट्टानका चिरामा परेको पर्माफ्रस्ट पग्लेर पानी चट्टानभित्र गहिरोसँग सोसिएको छ।

खसेको हिम र चट्टान तल हिउँले लेपिएको हिमनदीमा ठोक्किँदा ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्पीय धक्का नापिएको थियो। त्यसपछि त्यसले बाटोमा भेटिएका सबै वस्तु बगाउँदै खोलासम्म पुर्यायो र नदीलाई केही समय अस्थायी रूपमा बाँधेको हुनसक्छ। यतिन्जेल बरफ पग्लिएर हिलोमा परिणत भइसकेको थियो। त्यो हिलो २० मिनेटभित्रै ग्यिरोङस्थित ६ तले चिनियाँ भन्सार तथा अध्यागमन भवनसम्म पुगेर त्यसलाई निल्यो। थप ३० मिनेटमा त्यही कीचडको सुनामी त्रिशूलीको होचो उपत्यकासम्म पुग्यो र बाटोमा पर्ने सबै कुरा ध्वंस गर्यो। कीचडको बहाव चिनियाँ पक्षतर्फ त्रिशूलीको पश्चिमी सहायक नदीमा उर्लिएर माथितिरसम्म फैलिएको थियो। विनाश यति ठूलो थियो कि चिनियाँ पक्षको भारी उपकरणले समेत उनीहरूको पुरानो अध्यागमन भवन पुग्न तीन दिन लाग्यो।

संसारभरका वैज्ञानिक तथा अनुसन्धानकर्ताहरूले भर्खरको ड्रोन फुटेजको अध्ययन गरिरहेका छन्। यसबाट भविष्यमा हिमालयका अन्य क्षेत्रमा पनि यस्तै घटना हुनसक्ने संकेत पहिचान गर्ने प्रयास भइरहेको छ।